شود از آن حالت ديگرى در قلب به وجود مىآيد كه آن را اراده و قصد مىگويند و آن عزم انجام دادن كارى است كه به زمان حال يا گذشته و يا آينده مربوط مىشود . امّا تعلّق آن به زمان حال به سبب اراده به ترك گناهى است كه هم اكنون به آن آلوده است ، و ارتباط آن به آينده عبارت از عزم اوست بر اين كه گناهى را كه سبب از دست رفتن محبوب او شده است ، تا پايان عمر ترك كند ، و تعلّق آن به گذشته براى اين است كه اگر اعمال او قابل جبران است آنها را قضا و تلافى كند . بنابراين علم نخستين قدم و سر آغاز همهء اين خيرات مىباشد ، و مقصودم از علم ايمان و يقين است . ايمان عبارت از تصديق اين امر است كه گناهان سمّ كشنده‌اند ، و يقين تأكيد اين تصديق و استيلاى آن بر قلب و نفى هر گونه شكّ و ترديد مىباشد . انوار اين ايمان هر زمان بر دل بتابد آتش پشيمانى را بر مىافروزد ، چه دل هنگامى كه به سبب تابش نور ايمان ، خود را از محبوب خويش محجوب ببيند قرين اندوه مىگردد ؛ و او مانند كسى است كه انوار خورشيد بر او بتابد در حالى كه پيش از اين در تاريكى به سر برده و به سبب پراكنده شدن ابرها و برداشته شدن حجابها روشنايى بر او تابيده است ، و در همين حال محبوبش را كه در شرف هلاكت است ديدار كند ؛ از اين رو آتش محبّت در دلش افروخته مىشود ، و اين امر اراده‌اى در او پديد مىآورد تا از جاى برخيزد و گذشته را جبران كند . بنابراين علم و پشيمانى و اراده‌اى كه مبتنى بر ترك اعمال ناشايست در حال و آينده و تلافى گذشته باشد معانى سه گانه‌اى مىباشند كه حصول آنها مترتّب بر يكديگر است ، و به مجموع آنها توبه گفته مىشود . بسيارى از اوقات واژهء توبه را به معناى پشيمانى به كار مىبرند ، و علم را مقدّمه ، و ترك را نتيجه و ثمرهء آن قرار مىدهند . از همين نظر پيامبر خدا ( ص ) فرموده است : « پشيمانى توبه است » « 1 » . زيرا پشيمانى از علمى كه موجب توبه و ثمرهء آن است و از اراده‌اى كه به دنبال آن مىآيد خالص نيست ، و پشيمانى اين دو يعنى علم و اراده را كه موجب به ثمر رسيدن و نتيجهء آن است در دو طرف خود به همراه دارد .

--> ( 1 ) سنن ابن ماجه ، به شماره 4252 ، مستدرك حاكم ، ج 4 ، ص 243 آن را نقل كرده و سند آن را صحيح دانسته است .